Difference between revisions of "Tinípong Bángsà"

No change in size ,  19:07, 13 Oktubre 2019
Giway-bili ang rebisyon 27894239 ni Lsjbot (Hisgot)
(Moving Estados Unidos to Tinipong Bansa)
(Giway-bili ang rebisyon 27894239 ni Lsjbot (Hisgot))
Tag: Undo
| established_event1 = [[United States Declaration of Independence|Gideklarár]]
| established_event2 = [[Tratado sa Paris (1783)|Internásyonal nga pag-ilá]]
| established_event3 = [[Konstitusyon sa TinipongEstados BansaUnidos|Naratipikár ang Konstitusyón]]
| established_date1 = [[Húlyo 4]] [[1776]]
| established_date2 = [[Septiyémbre 3]] [[1783]]
Ang '''Tinípong Bángsà''' (kun '''EU''', gíkan sa [[kinatsila|Kinatsilá]]ng ''Estados Unidos''; [[Ininggles]]: ''United States of America'' kun ''USA'') usá ka [[republika|republiká]] nga [[pederal|pederál]] nga gilangkóban sa kalím-an ka [[estado|bángsà o estádo]]. Nahimutáng sa túngà-túngang párte sa [[amihanang amerika|Amihanáng Ameriká]] ang kadaghánan sa mgá estádo. Adúnay kaugalíngong pangagamhánan ang káda estádo ubós sa sistémang [[Pederalismo|pederalísmo]]. Adúnay duhá ka kamad-ánhong utlánan ang Tinípong Bángsà, síkbit sa [[Mehiko|Mehikó]] ang usa ug sa [[Canada|Kanádya]] usáb ang láing usá. Gilibotân kiní sa nagkadaíyang katubígan sáma sa [[Kadagatang Pasipiko|Kaláwrang Pasipikó]], [[Dagat Bering|Dágat Bering]], [[Kadagatang Artiko|Kaláwrang Arktikó]], úg [[Kadagatang Atlantiko|Kaláwrang Atlantikó]]. Dílì súmpay-kamád-an ang duhá ka estádo sa [[Alaska]] úg [[Hawaii]] sa nahibilíng 48 ka estádo. Parého sab nga dílì súmpay-kamád-an ang uság usá. Náay koleksiyon sa mgá distríto, teritóryo úg ubán pang ginsakópang panggawás ang EU sa ubáng párte sa kalibótan. Komón nga gitawág og “Amerkáno” ang katáwhan sa Estádos Unídos o Tinípong Bángsà.
 
Ang nasodnong ginikanan sa TinipongEstados BansaUnidos matamdan sa [[Deklarasyon sa Independensiya sa TinipongEstados BansaUnidos|deklarasyon]] sa napulog tulo [[13 kolonya|kolonya]] gikan sa [[Gran Britanya]] niadtong [[1776]] nga sila independente na nga mga estado, ug gipakusog sa [[Tratado sa Paris (1783)]]. Sugod pa sa tunga-tunga sa [[ika-20 siglo]], naunhan na niini ang tanang nasod sa impluwensiya sa [[ekonomiya]], [[politika]], [[militar]], ug [[kultura]].<ref>{{cite web|author=Cohen, Eliot A.|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/59919/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower|title=History and the Hyperpower|work=Foreign Affairs|date=July/August 2004|archiveurl=//web.archive.org/web/20090723000051/http://www.foreignaffairs.com/articles/59919/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower|archivedate=23 July 2009}}</ref>
 
Nahimo ang EU ubos sa tradisyon nga panggobyerno nga adunay pagsinabtanay sa mga tawong ginsakpan pinaagi sa modelo nga [[demokrasya|demokrasya nga representatibo]]. Kining modelo sa gobyernong [[sistemang presidensiyal|presidensiyal]]-[[sistemang konggresyonal|konggresyonal]] nakopya sab sa daghan pang mga nasod, ilabi na sa mga naa sa [[Tunga-tungang Amerika]] ug [[Habagatang Amerika]] apil na ang nasod sa [[Pilipinas]].
 
==Heyograpiya==
[[Payl:USA topo en.jpg|left|thumb|[[Topograpiya|Topograpik map]] sa kontinental TinipongEstados BansaUnidos]]
Isip ikatulo nga kinadak-ang nasod sa tibuok kalibotan (sa arya)<ref>{{cite web|url= http://education.yahoo.com/reference/factbook/countrycompare/area/3d.html;_ylt=As1XMsN8kgSx746VWazy_s7PecYF|title=World Factbook: Area Country Comparison Table|publisher=Yahoo Education}}</ref>, lainlain ang mga paysahe ug mga bista sa TinipongEstados BansaUnidos: yutang kakahoyang templada (''temperate forest'') sa Sidlakang baybayon, [[bakhawan]] sa [[Florida]], ang [[Dakong Kapatagan]] (Great Plains) sa tungang parte sa nasod, ang sistemang [[Suba Mississippi]]-[[Suba Missouri|Missouri]], ang mga [[Dagkong Lanaw]] (Great Lakes) nga parte sab sa [[Canada]], mga [[Batohong Bukid]] (Rockies) nga naa sa kasadpan sa kapatagan, ubang desiyerto ug sonang templada sa baybayong kasadpan sa Rockies, ug mga kakahoyang templada (''temperate rainforest'') sa parte sa Pasipiko sa amihanang-kasadpan. Ubang paysahe sab ang [[Alaska]] ug mga [[bulkan|mabulkang]] pulo sa [[Hawaii]].
Ang klima lahi-lahi sab: tropikal sa [[Hawai‘i]] ug habagatang [[Florida]], ug [[tundra]] usab sa [[Alaska]] ug sa tumoy sa mahabog nga mga bukid (uban ang Hawai‘i). Kadaghanan sa mga parteng amihanan ug sidlakan adunay klima nga kontinental-templada, nga mainit nga ting-init ug kamig nga tingtugnaw. Ang habagatang parte sa nasod usab adunay subtropikal nga klimang umido nga may templadang tingtugnaw og dugay ug umidong ting-init. Kasagarang [[desiyerto]] ang klima sa habagatang-kasadpang rehiyon.
 
==Kasaysayan==
{{Main|Kasaysayan sa TinipongEstados BansaUnidos}}
[[Payl:MayflowerHarbor.jpg|left|thumb|''The [[Mayflower]] in Plymouth Harbor,'' ni William Halsall, 1882. Ang ''Mayflower'' ang mitransport sa mga [[pilgrim]] sa Bag-ong Kalibotan sa 1620.]]
[[Payl:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|''Declaration of Independence'', ni [[John Trumbull]], 1817–18]]
Ang mga lumad nga katawhan sa TinipongEstados BansaUnidos, apil ang Alaska, miabot gikan sa Asya mga 12,000-40,000 ka tuig ang miagi. Sila ang gitawag nga mga ''American Indian''. Ang mga [[Katsila]] nahiuna sa mga Uropeyo sa pagpundar og mga kolonyang Uropeyo sa minland, sa lugar nga gitawag nila og Florida; ang San Agustin (''St. Augustine''), napundar sa 1565, nga nagpabilin hangtod karon; ug daghan ang kolonyang Katsila sa habagatang-kasadpang Estados Unidos gikan sa Mehiko. Ang mga Pranses nga ''fur traders'' nag-establisar og mga ''outpost'' sa [[Nouvelle France]] (New France) sa bandang Great Lakes; Ang [[Pransiya]] mikuha sa kadaghanan sa interyor sa Amihanang Amerika hangtod sa habagatang parte, sa may [[Gulpo sa Mehiko]]. Ang nahiunang malamposon nga kolonya sa Britanya mao ang Virginia Colony sa [[Jamestown]] sa [[1607]] ug ang Pilgrims' Plymouth Colony sa tuig [[1620]]. Ang pagkarta (''chartering'') niadtong 1628 sa Massachusetts Bay Colony miresulta sa migrasyon sa mga Britaniko (Ingles, Eskoses, ug Irlandes); ug sa 1634, ang [[New England]] napuy-an og mga 10,000 ka Puritan. Niadtong 1614, ang mga Olandes nag-establisar og mga kolonya sa bandang [[Sapang Hudson]], apil ang [[New Amsterdam]] sa isla sa [[Manhattan]], nga karon mao ang Dakbayan sa New York.
 
Sa [[Gubat Pranses ug Indyan]], ang kolonyal nga ekstensiyon sa [[Pito ka Tuig nga Gubat]], ang Britanya mikuha sa Canada gikan sa mga Pranses. Sa 1674, ang mga Britaniko nakakuha sa mga kolonyang Olandes paghuman sa [[Gubat Anglo-Olandes]]; ang probinsiya sa New Netherland gialisdan og New York. Sa pagbahin sa Carolina sa 1729 ug sa 1732 nga kolonisasyon sa [[Georgia]], naestablisar ang trese (13) ka kolonya sa Britanya, ang nahimong Estados Unidos sa Amerika. Ang tanang kolonya mipalegal sa pagbaligya sa mga katabang nga Aprikano (''African slave trade''). Ang mobimiyento nga Kristiyano sa 1730-1740 nailhan nga ''Great Awakening'' mipalambo sa interes sa relihiyon. Sa tuig 1770, ang mga kolonya miabot og 3 milyon ka lumulupyo nga Ingles o Britaniko, katunga sa mismong Gran Britanya. Bisag gibuhisan ang mga kolonya sa Britanya, wala sila hatagi og representasyon sa Parlamento sa Gran Britanya.
 
Ang tensiyon sa mga kolonya ug sa Britanya sa panahong rebolusyonaryo (1760s hangtod 1770s) miresulta sa [[Rebolusyonaryong Gubat Amerikano]], giaway gikan 1775 hangtod 1781. Niadtong Hunyo 14, 1775, ang Continental Congress, sa [[Philadelphia]], nag-establisar sa Continental Army ubos kang [[George Washington]]. Nagproklama nga ang "tanang tawo gihimo nga egwal", ang Kongreso miadap sa [[Deklarasyon sa Independensiya]], nga unang gimugna ni [[Thomas Jefferson]], niadtong [[Hulyo 4]], [[1776]]. Niadtong 1777, ang mga Artikulo sa Kompederasyon giadap, nagpahiusa sa mga estado sa usa ka gobyernong pederal hangtod 1788. Adunay mga 70,000–80,000 ka loyalista sa [[Britanya]] nga milayas gikan sa mga nagrebeldeng estado, daghan ming-adto sa Nova Scotia ug sa bag-ong sakop sa Britanya sa Canada.<ref>{{cite web|url=http://www.learnquebec.ca/export/sites/learn/en/content/curriculum/social_sciences/documents/loyalistoverview.pdf|title=The United Empire Loyalists—An Overview | publisher = Learn Quebec |}}</ref> Sa pagkapilde sa armadong puwersa sa Britanya, giila sa Gran Britanya ang soberanya sa trese ka kolonya sa tuig 1783.
[[Payl:US states by date of statehood3.gif|thumb|left|Ekspansiyon sa U.S. ayon sa petsa sa pagkaestado ug [[ratipikasyon]] sa [[Konstitusyon sa TinipongEstados BansaUnidos|Konstitusyon]]]]
Mga importanteng yugto sa kasaysayan sa TinipongEstados BansaUnidos human ang independensiya mao ang:
*Ekspansiyon sa teritoryo (1800s-1959)
*[[Gubat Sibil]] (1861-1865)
 
==Demograpiya==
[[Payl:Liberty-statue-from-below.jpg|thumb|Ang ''Statue of Liberty'' sa New York, ang iladong monumento sa TinipongEstados BansaUnidos]]
Miabot na sa 300,000,000 ang populasyon sa TinipongEstados BansaUnidos niadtong Oktubre 17, 2006. Sumala sa 2000 nga sensus, 79% sa katawhan namuyo sa urban nga lugar. Lainlain ang mga nakapuyo dinhi, 31 ang ihap sa grupong etniko nga adunay 1-ka-milyon nga miyembro. Ang tulo nga labing daghang grupong etniko mao ang Amerikanong-Alem-Aprikano nga naggikan kaniadto sa mga katabang sa uma, maoy kinadak-ang minoriyang etniko. Pero mitaas na ang ihap sa mga Hispaniko o Latino nga gikan sa [[Latin Amerika]] ilabi na sa mga estado sa habagatang-kasadpan (sama sa California, Texas, New Mexico, ug Florida). Adunay mga 2,807,731 ka [[Pilipino]] sa Amerika, labing daghang Pilipino gawas sa Pilipinas.
 
Sa pinulongan o lengguwahe, bisan og walay opisyal nga pinulongan sa pederal nga ''level'', [[Iningles]] ang ''de facto'' nga nasodnong pinulongan, ug kini ang opisyal nga pinulongan sa 25 ka estado. Ang [[Kinatsila]] maoy ikaduhang pinulongan tungod sa mga imigranteng Latino. Ang [[Tinagalog]] o Filipino maoy ikatulo o ikaupat nga pinulongang gigamit sa TinipongEstados BansaUnidos.<ref name="USCB Lang">{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2006| title=Table 47—Languages Spoken at Home by Language: 2003|}}</ref>
 
==Politika ug Gobyerno==
*[[Ehekutibo]]: Ang presidente mao ang ''commander-in-chief'' sa militar, siya maka-''veto'' og mga balaodon (''bills'') nga lehislatibo sa di pa kini mahimong balaod, ug siya ang motudlo o mopili sa iyang Gabinete ug uban pang opisyales.
*[[Hudikatura]]: Ang Korte Suprema ug ang mga korte nga pederal, diin ang mga huwes ginatudlo sa presidente (nanginahanglan og pag-aprobar sa Senado), mao ang mo-''interpret'' sa mga balaod og adunay gahom nga mopawalay bili sa mga balaod nga dili konstitusyonal.
[[Payl:HobanNorthPortico.jpg|thumb|Ang amihanang bista sa White House, residensiya sa presidente sa TinipongEstados BansaUnidos]]
 
Ang House of Representatives adunay 435 ka miyembro, usa ka representatibo sa usa ka distrito kongresyonal sa duha ka tuig nga termino. Ang puwesto sa House ginabahin-bahin sa 50 ka estado kada dekada. Sa sensus sa 2000, pito ka estado adunay minimum nga usa ka representatibo, samtang ang [[California]], ang labing populoso nga estado, adunay 53. Kada estado adunay duha ka senador, gipili para sa 6 ka tuig nga termino. Ang presidente mosilbi sa upat ka tuig nga termino ug dili molabaw pa sa duha ka beses ang termino. Dili ma-elek ang presidente sa diretso nga boto, kondili, pinaagi sa sistema nga ''electoral college'' diin ang pagdeterminar sa boto ug sa nakadaog, gibase pinaagi sa ihap sa kada estado. Ang Korte Suprema, sa liderato sa Chief Justice sa TinipongEstados BansaUnidos, adunay siyam ka miyembro.
 
Ang politika sa TinipongEstados BansaUnidos natigayon sa 2-ka-partido nga sistema sa halos tanang panahon. Sugod sa heneral nga eleksiyon sa 1856, ang duha ka dominante nga partido mao ang [[Partido Demokrata]] (Democratic Party) napundar sa 1824 (ang ginikanan niadto pang 1792), ug ang [[Partido Republikano]] (Republican Party), napundar sa 1854. Sa pagkakaron, si Presidente [[George W. Bush]] gikan sa Partido Republikano, samtang ang Demokrata usab ang mayoriya sa Senado ug House of Representatives, pagkahuman sa ''midterm election'' sa 2006.
 
Ang pakigharing militar, ekonomiko, ug kultural sa TinipongEstados BansaUnidos maoy rason kon nganong kini usa ka importanteng tema sa politika sa nasod, lahi pa sa importansiya sa imahen sa TinipongEstados BansaUnidos sa tibuok kalibotan. Halos tanang [[nasod]] adunay embahada sa Washington, D.C., ug mga konsulado sa ubang dakbayan. Usab, halos tanang nasod adunay diplomasya sa TinipongEstados BansaUnidos. Hinuon, ang mga nasod sa [[Cuba]], [[Iran]], [[Amihanang Korea]], [[Bhutan]], ug [[Sudan]] walay pormal nga relasyong diplomatiko sa TinipongEstados BansaUnidos.<ref>{{cite web|url=http://www.usdoj.gov/oig/reports/INS/e0304/results.htm|title=Table 2: Aliens From Countries That Sponsor Terrorism Who Were Ordered Removed—1 October 2000 through 31 December 2001|publisher=U.S. Dept. of Justice|date=February 2003}}</ref>
 
==Ekonomiya==
{{Pundoksa8}}
 
[[Kategoriya:TinipongEstados BansaUnidos| ]]
1

edit